आठवणीतल्या गोष्टी - शाईचे पेन

                माझ्या दृष्टीने 'चौथी' हे फार महत्त्वाचे वर्ष होते. स्कॉलरशिपची परीक्षा वगैरे किरकोळ कारणं होती, पण मुख्य कारण म्हणजे चौथीपासूनच शाळेत  'शाईचं पेन ' वापरायला परवानगी होती. शुभदाकडे छान निळ्या रंगाचं शाईचं पेन होतं आणि ते फक्त लांबूनच पाहायची मला परवानगी होती. त्यामुळे आपले स्वतःचे पेन असणं माझ्यासाठी फारच महत्त्वाचं होतं आणि त्यासाठी चौथीपर्यंत थांबायला लागणार होतं. चौथीच्यावर्षी पुस्तक खरेदीबरोबर पेनचीही खरेदी झाली.

               शाळेत पेन वापरायच्या आधी 'बोरु लेखन' होते. दोन रेघा असलेली मोठी वही आणि प्रत्येक पानावर मोठ्या आकारातले एक अक्षर. गुळगुळीत बांबूचा बोरु छान टोकदार करायचा. मग शाईच्या दौतीत बुडवून अक्षरे काढायची. रोज एक पान लिहायचे. कॅलिग्राफीचे प्राथमिक धडेच होते ते. पण वर्षभर बोरु लेखन का नव्हते ते आता आठवत नाही.

              घरी कपाटात एका छोट्या पेटीत शाईची दौत, काळं टोपणवाला काचेचा ड्रॉपर ,शाई टिपायला खडूचा तुकडा, शाई पुसायचे छोटे फडके असा सगळा इंतजाम होता. शुभदाने ड्रॉपरने पेनात शाई कशी भरायची त्याचे प्रात्यक्षिक दाखवले. नवीन पेनमध्ये शाई भरली की नीबमधून बाहेर यायला थोडा वेळ लागतो पण एकदा का पेन लिहू लागले की मग लिहितच रहावे असे वाटते. आधीच मला सतत लिहायची फार हौस. माझे बाबा मला गंमतीने 'तू मोठेपणी  कारकून होणार' असं म्हणत असत. शाईचं पेन मिळताच मी पानंच्या पानं भरून लिहायला लागले. माझ्या मधल्या बोटाच्या वरच्या पेराला नेहमी शाईचा डाग असे. शाईच्या पेनाचे प्रकार तरी किती असत. बारीक किंवा जाड. कोणी म्हणे जाड पेनाची नीब मोठी असते (ते नीब का ती नीब हा ही एक वाद असे) त्यामुळे अक्षर छान येतं. शाई किती राहिली ते कळावं म्हणून काही पेनं मधूनच किंवा पूर्ण पारदर्शक असत.

              माझे वडील 'पार्कर'चं पेन वापरत. काळ्या रंगाचं पेन आणि चकचकीत स्टीलचं टोपण. एकदम लहान नीब. पेनमध्येच ड्रॉपर असे. त्यामुळे त्यात जास्त शाई मावत नसे. आम्ही कधी ते पेन मागितलं की "हे पेन सह्याजी रावांसाठी आहे. रोजच्या अभ्यासासाठी नाही" असं बाबा म्हणायचे. पण मोठं झाल्यावर तसलं पेन घ्यायचं हे मी ठरवूनच टाकलं होतं.

              शाईच्या पेनाचे नखरेही फार असत. मध्येच उठेनासे व्हायचे. मग जोरजोरात शिंपडून बघायचे. मग कधीतरी इतरांच्या अंगावर निळी रंगपंचमी होत असे. शाळेच्या भिंतींवर किंवा कोपऱ्यात तर हमखास ही चित्रकला दिसायची. कधीतरी पेन कागदावर ठेऊन हळूच एखादा आटा सैल करायचा मग शाई ठिबकू लागायची. मग ते शाई पडलेले पान दुमडून 'फ्री हॅन्ड' ड्रॉइंग करून घ्यायचे. कधीतरी पेनच्या नीबच्या खाचेतून ब्लेड वर खाली फिरवायची, म्हणजे कचरा निघतो अशी एक समजूत. कधी कधी पेन अचानक गळायला सुरुवात होई, मग व्हॅसलिन लावायचं. कधी पेनाचे आटे किंवा टोपण घट्ट बसलं की रबर बँड लावून उघडायचं असलेही उद्योग असत. गळक्या पेनाची करामत युनिफॉर्मवरच्या किंवा मुलांच्या पांढऱ्या खिश्यावरच्या निळ्या ठिपक्यांच्या रांगोळीत दिसत असे.    

             नीब तर किती तरी वेळा तुटत असे. मग कोपऱ्यावरच्या दुकानात जाऊन नवीन नीब लावून आणायची. चंदेरी किंवा सोनेरी रंगाची नीब एखादी सोन्याची वस्तू घेतल्यासारखी पारखून घेत असू. दुकानातला मुलगा सफाईने मोडकी नीब हळूच दाबून काढत असे आणि नवीन लावून देत असे. पुढे मग आम्हालाही घरीच निब बदलता यायला लागली. दुकानात नवीन नीब लावली कीउगाच दोन चार रेघोट्या ओढून बघायचं, कधीतरी बरोबरच्या मैत्रिणीला पण लिहून बघायला सांगायचं. काही दुकानात ५-१० पैश्याला शाई पण भरून मिळत असे.

             आठवी-नववीत मध्येच कधीतरी वेगवेगळ्या रंगाची शाई वापरायची टूम आली. कुणी जांभळी शाई वापरत तर कुणी काळपट निळी. हिरव्या -लाल शाईच्या छोट्या दौती मिळत.  दहावीचा पेपर काळ्या शाईने लिहिला की परीक्षकांचे मत चांगले होते अशी उगीचच एक समजूत होती. पण मला मात्र अजूनही निळ्या रंगाचीच शाई फार आवडते. वाचताना त्यात एक शांतपणा जाणवतो. आम्ही 'कॅम्लिन' ची निळी शाई वापरायचो तर बाबा 'पार्कर'ची. 'पार्कर'च्या बाटलीचा बॉक्स, आकार, शाईचा वास यातून तिचा काहीसा उच्च दर्जा लक्षात यायचा. तो काहीसा वेगळा निळा रंगही मला खूप आवडायचा. 

               शाळेतून कॉलेजला गेल्यावर शाईच्या पेनाची जागा बॉलपेनने घेतली. शाळेत असताना बॉल पेन अजिबात वापरायला मिळत नसे. दाबून लिहिल्याने अक्षर बिघडते असा एक समज. पण बॉल पेन सोयीचे असे. टोपण पडलं, नीब मोडलं वगैरे भानगड नाही. रंगीबेरंगी प्लास्टिकची पेनं, खिशाला अडकवायला स्टीलची क्लिप, पुढच्या - मागच्या भागाच्या मध्ये एक स्टीलची रिंग, आत रिफील आणि त्याच्यावर एक स्प्रिंग. टोपणावर क्लिक केलं की लिहायला सुरुवात.  'Use and Throw' पेनं तेव्हा नसल्याने संपलेलं रिफील टाकून,२५ पैश्याचं नवं रिफील घालून परत तेच पेन वापरायचं. स्प्रिंग मात्र बरेचदा इकडे तिकडे फटकन उडून गोंधळ उडवून द्यायची. एरवी सोयीच्या असणाऱ्या ह्या पेनाची रिफील मात्र जर का गळायला लागली तर तो सगळा चिकट मामला निस्तरताना नाकी नऊ यायचे. त्या शाईचे कपड्यांवरचे न जाणारे डाग लिंबाचा रस लावून घासून घासून घालवायला बरीच मेहनत करावी लागे.

             बॉलपेनने डाव्या हातावर मैत्रिणीबरोबर 'जॉली' काढणे हा ही एक खेळ होता. रोज तो गोल गिरवून आपली मैत्री किती घट्ट आहे हे सिद्ध करायला लागत असे.  

             भाऊबीजेला किंवा वाढदिवसाला मुलींना भेटवस्तू काय द्यायची असा प्रश्न कुणाला फारसा पडत नसे. पण बिचाऱ्या मुलांना ठराविक पर्याय असायचे. मग मुंजीत किंवा इतर काही निमित्ताने शाईचं पेन आणि बॉल पेनचे भरपूर सेट जमा होत. त्यातही पूर्ण सोनेरी किंवा चंदेरी रंगाचा सेट म्हणजे भारीच. ती पेनं मग अगदी जपून वापरायची. आणि मग अशी खूप दिवस ठेवून दिली की बापडी बॉल पेनं तर वाळूनच जायची. अजून एका पेनाचं मला आकर्षण होतं ते म्हणजे एकाच पेनात लाल, काळं, निळं आणि हिरवं रिफील असायचं आणि चक्राकार पद्धतीने हवी ती शाई वापरायची.  

             

आज इतक्या प्रकारची पेनं मिळतात पण लिहिणंच कमी झालंय आणि त्याबरोबर शाईतला शब्दात उतरलेला ओलावाही…  

                पण आजही दहावीच्या वर्षात शाईच्या पेनाने लिहिलेले माझे निबंध, मराठीची उत्तरं, शाळेतील वक्तृत्त्व स्पर्धेतील भाषणं माझ्याकडे आहेत. इतकी वर्षं झाली तरी कागद तितकाच छान आणि शाई जरासुद्धा उडालेली नाही. त्या शाईच्या अक्षरांवरची आणखी एक अपूर्वाईची खूण म्हणजे सु.द. तांबेसरांचं अक्षर. कधीही पुसल्या ना जाणाऱ्या आठवणी आज शाईच्या पेनाच्या निमित्ताने …  

p.c. Google

आठवणीतल्या गोष्टी - फळा आणि खडू

            'बाळाचे पाय पाळण्यात दिसतात’ या म्हणीनुसार मी शिक्षण क्षेत्रात जाऊन गोडबोले परंपरा चालू ठेवणार हे माझ्या आई वडिलांना फार लवकर कळले असावे कारण 'फळा आणि खडू' हा माझा आवडीचा खेळ होता . एक कॅलेंडरच्या मापाचा गुंडाळी करता येणारा छोटा फळा आणि खडू यांच्या सोबतीत मी किती तरी वेळ एकटीच 'शाळा शाळा' खेळत असे. पुढे खऱ्या शाळेत जायला लागल्यावर मी माझी फळ्यावर लिहायची हौस पुरती भागवून  घेतली.

‘

            आमच्या शाळेत फळे तरी किती  प्रकारचे होते. बऱ्याचश्या वर्गात भिंतीतच दगडी फळे होते. फारसे गुळगुळीत नाहीत पण अगदी काळे कुळकुळीत. त्यावर लिहिताना खडूचा 'टकटक' असा एक वेगळाच  छान आवाज यायचा.  केळकर बाई फळ्यावर सटासट गणितं सोडवून दाखवायच्या. गुप्ते बाई मोठ्या लाकडी कंपासला खडू लावून भूमितीच्या आकृत्या फळ्यावर इतक्या सुरेख काढायच्या की पाहतच रहावे. काही वर्गात लाकडी फ्रेममध्ये काचेचे/गारेचे हिरवट छटा असलेले फळे होते. कधीतरी त्यावर लिहिताना खडूचा अंगावर शहारे येणार आवाज येई. ते अगदी नवे गुळगुळीत फळे, पण मला मात्र दगडी काळा फळाच फार फार आवडायचा.

            ५वीत मी पहिल्यांदाच 'मॉनिटर' झाले होते. रोज सकाळी  मुली मोजून फळ्याच्या खालच्या कोपऱ्यात  'उपस्थित, अनुपस्थित, एकूण मुली' असा लहानसा, ज्याला आजच्या भाषेत 'daily dashboard' म्हणता येईल तो लिहायचा. ऑफ तास असेल तर मुलींना गप्पं बसवायची जबाबदारी कोणावर तरी असायची. मग बोलणाऱ्या मुलींची नावं फळ्यावर लिहायची. बहुधा हे काम बाई बडबड करणाऱ्या मुलींवरच  सोपवत आणि अर्थात मी त्यात असेच.   

            शाळेला तिन्ही मजल्यांवर लांबचलांब कॉरिडॉर होते. प्रत्येक वर्गाबाहेर लाकडाचे छान, मध्यम आकाराचे फळे होते. वेगवेगळे सुविचार, कविता, सण उत्सवांची माहिती, देशातल्या घडामोडी किती काय काय असायचं त्या फळ्यांवर. बरेचदा वर्गातील मुलीच  तो फळा बोलता ठेवत.

            ऑफिसजवळच्या आणि पोर्चमधल्या जिन्याच्या जवळच्या फळ्यावर महत्त्वाच्या सूचना असत. बोर्डात आलेल्या मुलींचं अभिनंदन, शाळेत येणाऱ्या विशेष पाहुण्यांची माहिती व स्वागत, परीक्षेच्या काळात शुभेच्छा, शिक्षकांना मिळालेले पुरस्कार, १५ ऑगस्ट -२६ जानेवारीला तिरंग्याचे चित्रं आणि देशभक्तीपर गीत  आणि मग कधीतरी पूरग्रस्तांसाठी मदतीचे आवाहन. आमच्या चित्रकलेच्या कर्वे बाई आणि मराठे बाई ह्यांचं अक्षर इतकं सुंदर होतं! काही विशेष दिवस असेल तर त्या फळ्यावर लिहीत असत. तिथेच थांबून त्यांचं लिहिणं किंवा साधी सोपी रेखाटनं बघणं हे सुद्धा एक शिक्षणंच असे. स्नेहसंमेलन किंवा इतर काही महत्त्वाचा कार्यक्रम असेल तर व्यासपीठावर एका बाजूला दीप प्रज्वलनासाठी समई आणि दुसऱ्या कोपऱ्यात एक स्टँडवर ठेवलेला फळा. ईशस्तवन, स्वागतपद्य इथपासून आभार आणि अल्पोपहार असा सगळा आजच्या भाषेतला 'अजेन्डा' त्या फळ्यावर असे. 

            शिकाऊ शिक्षकांसाठी 'लेसन घेणं' हा एक प्रात्यक्षिक परिक्षेचा भाग असायचा. एरवी इतर बाई फळे भरून लिहीत नसत. भाषा, इतिहास हे तर जास्त बोलून शिकवायचेच विषय. पण 'लेसन' घेणारे शिक्षक मात्रं फळ्याचा इंच न इंच वापरत. तासाच्या आधीच येऊन फळ्यावर एका बाजूला आकृत्या किंवा चित्रं काढायचे, एखाद्या बाजूला तक्ते किंवा नकाशे टांगायचे आणि मग मध्ये लिहायचे. कधी कधी 'लेसन पाडणे' हा प्रकारही आम्ही  करत असू आणि त्याबद्दल नंतर बाईंची बोलणीही खात असू .

            शाळेतून कॉलेजला गेल्यावर वर्ग आणि फळ्याचा आकार वाढतच गेला. एका बाजूला बारीक चौकोन आखलेले फळे बहुतेक वर्गात असायचे. Zoology, Botany च्या प्रयोगशाळेत त्या दिवशी करायच्या प्रयोगाच्या इतक्या छान आकृत्या असत की त्या बघून जर्नल लिहिणे सोपे जाई.

         पुढे मी शिकत असताना सहज म्हणून मला 'स्टेट बँक ट्रेनिंग सेन्टर' मध्ये तिथल्या ऑफिसर्सना शिकवायची संधी मिळाली आणि तिथल्या एका वरिष्ठ स्त्री अधिकाऱ्यांनी मला 'फळ्याचा परिणामकारक वापर' इतका छान समजावून सांगितला की तो अजूनही लक्षात आहे. 

माझ्या वर्गातले कपाट

              फळ्याचे सोबती खडू आणि डस्टर. शाळेत जाड लाकडी डस्टर असे. त्याचा उपयोग फळा पुसण्यापेक्षा टेबलावर  आपटून मुलींना गप्प बसवायलाच जास्त व्हायचा. डस्टरवरचे लाल, हिरवे कापड खराब झाले  की ऑफिसमधून बदलून नवीन डस्टर आणायचे. शाळेत प्रत्येक भिंतीत कपाट असे. एक बाजू सकाळच्या वर्गासाठी आणि दुसरी दुपारच्या वर्गासाठी. त्यात स्वाध्यायच्या वह्या,  कोऱ्या मार्कलिस्ट, खडू, डस्टर असं सामान असायचं . पांढऱ्या खडूचे बॉक्स असायचे पण  निळे, पिवळे, हिरवे किंवा गुलाबी-केशरी रंगीत खडू मात्र काटकसरीने वापरायला लागायचे. खडूचे उरलेले तुकडे शाई टीपायला, उगीचच कर्कटकने कोरीव काम करायला, कॅनव्हास शूजवर ओले करून पॉलिश करायला वापरायचे.  खडूच्या बॉक्समधला भुस्सा हिरव्या रंगात मिसळून
दिवाळीच्या किल्ल्यावर गवत म्हणून किंवा तळ्याभोवतीच्या बागेत हिरवळ म्हणून वापरायचा. पुढे दातार क्लासला असताना मुलं बोलायला लागली, गणितं चुकायला लागली की दातार सर नेम धरून खडू मारल्याची इतकी  बेमालूम ऍक्शन करत की खडू खरंच मारला की नाही ते फक्त त्या मुलालाच माहित.

            या खडूंची अजून एक आठवण. मी दुसरी-तिसरीत असताना आमच्या जवळ राहणाऱ्या एका मुलाने खडू बनवायचा उद्योग सुरु केला. शिक्षणात फारशी गती नसल्याने त्याला त्याच्या पायावर उभे करण्यासाठी त्याची आई अधून मधून असे काही प्रयत्न करायची. प्रत्येक गोष्टीचे मला कुतूहल असल्याने खडू बनवण्यासाठी मी मदतीला येणार हे मी स्वतःच सांगून टाकले. खडू बनवायची पावडर आणून ती विशिष्ट प्रमाणात कालवणं, साच्यात घालणं, साचे गच्चीत  उन्हात ठेवणं, मग मध्येच उघडून खडू किती वाळलेत ते बघणं असं सगळं झाल्यावर पहिले खडू तयार झाले. स्वभाव मुळातच बडबड्या असल्याने मी आधीच शाळेत बाईंना सगळी माहिती देऊन पहिली ऑर्डर पण मिळवली होती. मग आमच्याच  पेन्सिलच्या  खोक्यातला उरलेला भुस्सा घालून, त्या मुलाच्या आईने मला खडूचा एक घरगुती खोका बनवून दिला . त्यातले काही खडू चांगले निघाले तर काही ओलसर राहिल्याने मधूनच तुटले. आपण दिलेले सगळे खडू चांगले निघाले नाहीत म्हणून मला वाईट वाटले आणि मी परस्परच बाईंना थोडे खडू फुकट आणून द्यायचे कबूल  केले.  त्या मुलाचे खडूचे गिऱ्हाईक टिकवणे आणि त्याचा नवीन उद्योग चांगला चालणे ही जणू काही माझीच जबाबदारी आहे ही  जाणीव त्या ७-८ वर्षाच्या वयात मला होती याचं आज मलाच नवल वाटतं. पुढे इतर अनेक उद्योगांप्रमाणे त्याचा हाही प्रयत्न थांबला. 

            मी सिम्बायोसिसला काम करत असताना एक माळकरी आजी आजोबा खडू विकायला येत. त्यांना मदत म्हणून आम्ही नेहमी त्यांच्याकडून खडू घेत असू. जेव्हा  आमच्याकडचे काळे फळे जाऊन व्हाईट बोर्ड  आणि मार्कर्स आले तेव्हा आमचा ऋणानुबंध संपला .

            खडूच्या वापराने घशाला त्रास होतो, खडूची धूळ होते म्हणून आता बऱ्याच ठिकाणी दगडी काळे फळे जाऊन व्हाईट बोर्ड आले. जुने जाणार … नवे येत राहणार. प्रत्येकाची मजा वेगळी.  अजूनही कुठला नवीन प्रोजेक्ट, नवीन काम  चालू करताना  'white boarding' ही आमची पहिली  पायरी असते. फरक इतकाच की आता माझी फळ्यावर लिहायची हौस पुरती फिटल्याने मी ती संधी बाकीच्यांना देते... 


p.c. Google